SIU nr 4/2017 (80) pobierz ten artykuł jako PDF

Artykuł stanowi drugą część rozważań na temat najważniejszych etapów modelowego wdrożenia katalogu usług wspierających osoby e-uzależnione bądź zagrożone e-uzależnieniem w polskich gminach i powiatach.

Część pierwsza artykułu ukazała się w SIU nr 79 (3/2017).

Wdrażanie katalogu usług społecznych w zakresie rozwiązywania problemu e-uzależnień w ramy lokalnego systemu edukacji, cz. II

Maciej Dębski
Instytut Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego
Prezes Fundacji DBAM O MÓJ Z@SIĘG

Etap czwarty – projektowanie katalogu usług

Etap projektowania to proces powiązanych ze sobą czynności (wydarzeń, interakcji międzyludzkich, międzyinstytucjonalnych) prowadzących do wypracowania projektu katalogu usług szeroko powiązanych ze zjawiskiem e-uzależnienia. Etap projektowania odbywa się na poziomie zleceniodawcy, który w najgorszym przypadku sam decyduje o kształcie usługi. W sytuacji idealnej/optymalnej na tym etapie najlepiej wypracowywać usługę z udziałem potencjalnych późniejszych wykonawców. To etap, na którym powstaje szczegółowa wizja formy katalogu usług, jego lokalnego charakteru, sposobu wykonania, funkcjonalności itp. Katalog usług postrzegany jest jako zestaw zaplanowanych działań zmierzających do wspierania osób zagrożonych e-uzależnieniem i e-uzależnionych, jak również osób borykających się z problemem powrotu do społecznego życia po przebytej chorobie i odbytych działaniach terapeutycznych. Katalog usług musi być tak projektowany, aby zabezpieczał wdrażanie Modelu, uwzględniając trzy filary profesjonalnego wsparcia: profilaktykę, leczenie oraz integrację:

Diagram 1. Potencjalne ryzyka, które mogą wystąpić na etapie czwartym - projektowania katalogu usług.
Brak zasobów personalnych do utworzenia zespołu ekspertów, którego zadaniem jest wypracowanie ostatecznego projektu katalogu usług skierowanych do osób e-uzależnionych i zagrożonych e-uzależnieniem.
Niechęć organizacji/instytucji/podmiotów prywatnych do wspólnego działania w kierunku włączenia problematyki e-uzależnienia do lokalnego systemu edukacji.
Brak specjalistycznej wiedzy członków zespołu na temat e-uzależnień.
Problemy wynikające z funkcjonowania zespołu ekspertów (brak odpowiednich narzędzi, miejsca do spotkań itp).
Brak kompromisu i spójnej wizji członków wchodzacych w skład zespołu ekspertów.
Negatywne przyjęcie wypracowanego projektu katalogu usług i skierowanie go do dalszych prac.
Niechęć władz samorządu lokalnego do dalszego wdrażania Modelu.

Głównymi celami etapu projektowania katalogu usług są:

Diagram 2. Potencjalny katalog usług skierowany do osób zagrożonych e-uzależnieniem bądź osób uzależnionych z uwzględnieniem trzech filarów profesjonalnego wsparcia.

W diagramie 2 zebrano najważniejsze działania i aktywności, które mogą wypełniać katalog usług w zakresie rozwiązywania problemu e-uzależnień. W sposób świadomy w dalszej części opracowania postanowiono wyróżnić trzy elementy, którym należy przyjrzeć się w sposób bardziej wnikliwy. Gdyby spojrzeć na pierwszy wyróżniony element (promowanie konstruktywnego i społecznie zaangażowanego korzystania z mediów cyfrowych i urządzeń mobilnych) pod kątem czynników chroniących i czynników ryzyka można z całą stanowczością wskazać, że podejmowanie wszelkich działań zmierzających do promowania kreatywnego korzystania z mediów cyfrowych i urządzeń mobilnych będzie zaliczało się raczej do tych pierwszych, niż powodowało dalszy proces wchodzenia w uzależnienie od nowych technologii. Wskazuje na to J. Pyżalski, formując tezę, że wciąż brakuje nam pogłębionej wiedzy o tym, co robić, by ci rozwijający się prawidłowo mogli rozwijać się jeszcze lepiej (Pyżalski, 2017a, s. 291-292). Promowanie konstruktywnego i społecznie zaangażowanego korzystania z mediów cyfrowych i urządzeń mobilnych powinno coraz częściej być udziałem polskich szkół, przedszkoli i innych placówek edukacyjnych. Tak rozumiana profilaktyka odpowiada na najważniejsze założenia, według których:

Przyjmując wyżej wymienione trzy punkty za fakt, uważam, że myśląc o szkolnej profilaktyce e-uzależnień, należy położyć nacisk nie na zakazywanie uczniom korzystania z Internetu i smartfonów, ile na umiejętne ich wykorzystywanie. Zakładam, że w ciągu najbliższych 5 lat jeszcze bardziej i jeszcze częściej będziemy używali urządzeń mobilnych włączonych do sieci, nowe technologie jeszcze głębiej przenikać będą nasze codzienne działania i zachowania, a polska szkoła będzie jeszcze bardziej cyfrowa. A zatem nie o zakazy tutaj chodzi, lecz o umiejętną pracę z uczniem, prowadzącą do nauki wykorzystywania nowoczesnych rozwiązań technologicznych do:

Tabela 1. Typologia szans związanych z użytkowaniem internetu przez młodzież i dzieci.

Źródło: Typologia S. Livingsotne, L. Haddon, uzupełnione za: J. Pyżalski, 2016, s. 61.

Odbiorca Uczestnik Aktor
Edukacja Zasoby edukacyjne Kontakt z innymi osobami o podobnych zainteresowaniach Samodzielnie inicjowana i wspólna nauka
Udział i zaangażowanie obywatelskie Globalne informacje Wymiana informacji pomiędzy zaangażowanymi grupami i osobami, podejmowanie działań prospołecznych (np. e-wolontariat, altruizm internetowy) Konkretne formy społecznego zaangażowania, podejmowanie działań prospołecznych (np. e-wolontariat, altruizm internetowy)
Kreatywność, wyrażanie siebie Różnorodność materiałów źródłowych/inspiracji Zaproszenie do zaangażowania/wyrażania siebie Treści tworzone przez użytkowników
Tożsamości i związki społeczne Treści poradnicze dotyczące zdrowia/problemów osobistych Relacje/komunikacja z innymi Ekspresja siebie

Potencjalnym skutkiem promowania konstruktywnego i społecznie zaangażowanego korzystania z mediów cyfrowych i urządzeń mobilnych może być powolne przechodzenie użytkowników sieci z typu ODBIORCY treści cyfrowych w kierunku bycia ich AKTOREM (Livingstone, Haddon, 2009). Odbiorca treści dokonuje prostej recepcji treści, jednakże pozytywne z nich skorzystanie jest możliwe jedynie wówczas, kiedy odbiorca będzie wiedział, jak znaleźć określone materiały on-line i w jaki sposób dokonać ich prawidłowej selekcji (odrzucenie materiałów małowartościowych, fake newsów, treści propagandowych czy reklamowych). Rola uczestnika charakteryzuje się przede wszystkim ciągłym wchodzeniem w interakcje z innymi uczestnikami sieci (fora dyskusyjne, portale społecznościowe, kanały tematyczne), którzy mają podobne zainteresowania czy światopogląd. Aktor samodzielnie inicjuje naukę osób, pełniąc rolę np. administratora lub twórcy jakiegoś kanału.

Jeśliby przyjąć założenie, że profesjonalna realizacja katalogu usług skierowanych do osób zagrożonych e-uzależnieniem oraz e-uzależnionych powoduje bardziej racjonalne i świadome używanie mediów cyfrowych, naturalną konsekwencją systemowo funkcjonującego modelu będzie ograniczanie różnego rodzaju zagrożeń związanych z używaniem nowych mediów przez młodzież i dzieci. Zagrożenia te mogą być związane nie tylko z funkcjonowaniem on-line komercyjnych podmiotów, które sprzedają swoje produkty użytkownikom sieci, ale również mogą być powiązane z przemocą, sferą seksualną czy sferą wartości. Jak wskazuje J. Pyżalski, ze względu na charakter zagrożeń internetowych i kontekst rozwojowy, generalną zasadą powinno być korzystanie z otwartych zasobów internetowych przez dzieci w wieku przedszkolnym jedynie przy udziale osób dorosłych. Aplikacje filtrujące czy blokujące treści mogą tu być pomocne, nie zastąpią jednak rzeczywistej obecności opiekuna (2017b, s. 173).

Drugi wyróżniony w potencjalnym katalogu usług element nawiązuje do wsparcia rodziców w zakresie nabywania cyfrowych kompetencji i zwiększania wiedzy o zjawiskach bezpośrednio związanych z problemem e-uzależnienia, wchodzenia rodziców w świat mediów cyfrowych wspólnie z dzieckiem. Za prof. Pyżalskim uważam, że zagrożenia dla małego dziecka związane z wykorzystywaniem TIK nie mają charakteru absolutnego, stają się one ryzykiem dopiero w określonym kontekście, a co ważniejsze – zależne są od postępowania dziecka w sytuacji zetknięcia z takim zagrożeniem (Pyżalski 2017b, s. 162). Jak wskazuje autor, do czynników ryzyka należeć będą nie tylko kompetencje cyfrowe dziecka, ale właśnie czynniki związane z działaniem osób dorosłych w otoczeniu dziecka. W tym zakresie B. Śliwierski formułuje zasadniczą tezę, według której to nie media niszczą więzi, ale osłabione czy nawet zniszczone przez rodziców więzi otwierają się na przestrzeń bezpośrednią i pośrednią, a więc realną i wirtualną ich podopiecznym – jako już NIE ICH – na nowe, ale w istocie obce im podmioty (Śliwierski, 2017, s. 28). Innymi słowy można powiedzieć, że jeśli dziecko będzie zaniedbane wychowawczo przez rodziców, to w sieci kanalizować będzie swoje niezaspokojone potrzeby więzi, akceptacji, afiliacji. Badania prowadzone przez Fundację Dbam o Mój Z@sięgw zakresie nałogowego korzystania z telefonów komórkowych przez młodzież szkolną w wieku 12-18 lat wskazały w sposób jednoznaczny, że:

Tabela 2. Obszary ryzyka związane z używaniem nowych mediów przez młodzież i dzieci.

Źródło: Livingstone, S, Mascheroni, G, Staksrud, E. (2015). Developing a framework for researching children’s on-line risks and opportunities in Europe. London: EU Kids On-line, za: J. Pyżalski, 2017b, s. 171.

Zagrożenia komercyjne Zagrożenia związane z przemocą/agresją Zagrożenia związane ze sferą seksualną Zagrożenia związane ze sferą wartości
Zawartość (odbiorca treści) Spam/reklama skierowana do dzieci/szkodliwe treści reklamowe Treści zawierające sceny agresji/przemocy Erotyka/pornografia Treści rasistowskie/nieprawdziwe treści dotyczące zdrowia/narkotyków/promowanie nieodpowiednich postaw
Kontakt (uczestnik działania inicjowanego przez dorosłych) Śledzenie działań/zbieranie danych osobistych Narażenie na stalking/prześladowanie Ryzyko spotkania z obcymi/narażenie na molestowanie, wykorzystanie, szantaż Niewłaściwe treści/antywartości przedstawiane w kontakcie z osobą dorosłą
Aktor (sprawca lub ofiara) Podejmowanie takich działań jak hazard/hakerstwo/piractwo/świadome lub nieświadome wydawanie pieniędzy on-line Sprawca lub ofiara cyberprzemocy/produkcja treści agresywnych Tworzenie/produkowanie treści, które mogą być zakwalifikowane jako pornografia Produkowanie przez młodych użytkowników treści zawierających informacje dotyczące negatywnych zachowań zdrowotnych, antywartości

W marcu 2016 roku Fundacja Dbam o Mój Z@sięg przeprowadziła eksperyment społeczny polegający na odcięciu 103 młodych osób od internetu i cyfrowych urządzeń stacjonarnych i mobilnych na 72 godziny. Wyniki przeprowadzonego oddziaływania wskazują, że korzystanie z internetu, smartfonów, tabletów przez uczniów odbywa się praktycznie przez cały dzień. W trakcie trwania eksperymentu część rodziców miała poważne trudności, aby wspólnie ze swoimi dziećmi spędzać w sposób kreatywny czas wolny. I tutaj dochodzimy do trzeciej wyróżnionej w sposób szczególny usługi, a mianowicie wsparcia w nabywaniu kompetencji rodzicielskich w zakresie wspólnego spędzania czasu wolnego, zabawy, budowania więzi i odpowiednich emocji.

Dokończenie w następnym numerze.

Ten artykuł jest częścią większej całości:

  1. Wdrażanie katalogu usług społecznych w zakresie rozwiązywania problemu e-uzależnień w ramy lokalnego systemu edukacji – cz. I, SIU nr 3/2017 (79)
  2. Wdrażanie katalogu usług społecznych w zakresie rozwiązywania problemu e-uzależnień w ramy lokalnego systemu edukacji – cz. II, SIU nr 4/2017 (80)
  3. Wdrażanie katalogu usług społecznych w zakresie rozwiązywania problemu e-uzależnień w ramy lokalnego systemu edukacji, cz. III, SIU nr 1/2018 (81)
SIU nr 4/2017 (80) pobierz ten artykuł jako PDF